Rolnicza choroba zawodowa to choroba, która powstała w związku z pracą w gospodarstwie rolnym i jest objęta wykazem chorób zawodowych. Stwierdza ją państwowy powiatowy inspektor sanitarny, nie KRUS. Dopiero jego decyzja otwiera drogę do świadczeń, a jednorazowe odszkodowanie wynosi 1431 zł za każdy procent uszczerbku na zdrowiu (wg KRUS, stan na 24 sierpnia 2026).
W praktyce najtrudniejsze jest powiązanie choroby z pracą. Narażenie rozkłada się na lata, objawy bywają łudząco podobne do przeziębienia, a sprawa toczy się w dwóch odrębnych miejscach. Najpierw u inspektora sanitarnego, który orzeka o samej chorobie, potem w KRUS, który liczy uszczerbek i wypłaca pieniądze. Rolnik, który nie wie o tym podziale, traci miesiące na pisma do niewłaściwego urzędu.
Z tego poradnika dowiesz się, jak przepisy definiują rolniczą chorobę zawodową i które jednostki chorobowe znalazły się w wykazie po nowelizacji z 21 grudnia 2025 roku. Pokazujemy też krok po kroku zgłoszenie i drogę odwoławczą. Osobną część poświęcamy chorobom układu oddechowego wywołanym pyłem organicznym, w tym płucu rolnika, bo to najczęściej niedostrzegana grupa zagrożeń w gospodarstwie. Wszystkie kwoty, terminy i sygnatury sprawdziliśmy w Dzienniku Ustaw i na stronach KRUS 24 sierpnia 2026 roku.
|
Czym jest rolnicza choroba zawodowa w świetle przepisów?
Definicja mieści się w jednym zdaniu ustawy. „Za rolniczą chorobę zawodową uważa się chorobę, która powstała w związku z pracą w gospodarstwie rolnym, jeżeli choroba ta jest objęta wykazem chorób zawodowych określonych w przepisach wydanych na podstawie Kodeksu pracy” (art. 12 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1770, stan na 24 sierpnia 2026).
Do tego dochodzi warunek z Kodeksu pracy. Za chorobę zawodową uważa się chorobę z wykazu, jeżeli ocena warunków pracy pozwala stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że spowodowały ją czynniki szkodliwe występujące w środowisku pracy albo sposób wykonywania pracy, czyli tak zwane narażenie zawodowe (art. 2351 Kodeksu pracy, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277). Choroba spoza wykazu nie stanie się zawodową nawet przy oczywistym związku z pracą, a choroba z wykazu bez wykazanego narażenia również nie zostanie uznana.
Rolę urzędów rozdziela art. 46 ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Stwierdzenia rolniczej choroby zawodowej dokonuje właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny, w trybie przepisów wydanych na podstawie Kodeksu pracy. KRUS wkracza dopiero na etapie świadczeń, oceniając wysokość uszczerbku na zdrowiu. Zasady samego ubezpieczenia i naliczania składek opisujemy w osobnym tekście o składce KRUS i zakresie ubezpieczenia rolników.
Czym rolnicza choroba zawodowa różni się od wypadku przy pracy rolniczej?
Wypadek przy pracy rolniczej to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej lub w związku z nimi (art. 11 ust. 1 ustawy). Choroba zawodowa jest jego przeciwieństwem, bo powstaje w wyniku długotrwałego oddziaływania czynnika szkodliwego.
Różne są też adresat zgłoszenia i termin. Wypadek zgłasza się do najbliższej jednostki KRUS bez zbędnej zwłoki, nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia zdarzenia (wg KRUS, stan na 24 sierpnia 2026). Podejrzenie choroby zawodowej idzie natomiast do inspekcji sanitarnej i inspekcji pracy, niezwłocznie, ale bez sztywnego terminu sześciu miesięcy (§ 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych, tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 1836 ze zmianą Dz.U. 2025 poz. 1582).
Kogo obejmuje ochrona i jakie warunki trzeba spełnić łącznie?
Ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlegają rolnik, domownik oraz pomocnik rolnika pracujący na podstawie umowy o pomocy przy zbiorach (art. 7 ust. 1 i 1a ustawy). Te same trzy grupy KRUS wymienia jako uprawnione do jednorazowego odszkodowania z tytułu rolniczej choroby zawodowej. Warunki wejścia do systemu ubezpieczenia rolników wyjaśniamy w poradniku o tym, jak zostać rolnikiem.
Warunki uznania choroby działają łącznie, nie zamiennie. Po pierwsze, jednostka chorobowa musi znaleźć się w wykazie. Po drugie, ocena warunków pracy musi wskazać na narażenie zawodowe w gospodarstwie. Brak któregokolwiek z nich kończy sprawę decyzją o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej.
Jakie choroby obejmuje wykaz chorób zawodowych?
Wykaz jest wspólny dla wszystkich zawodów i ma charakter zamknięty, a określa go załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych. Rolnika dotyczy w praktyce kilkanaście pozycji, od chorób zakaźnych i pasożytniczych, przez alergiczne choroby układu oddechowego, po przewlekłe choroby układu ruchu i uszkodzenia słuchu. Obowiązuje tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 1836 w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 12 listopada 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1582), które weszło w życie 21 grudnia 2025 roku.
Poniższa tabela zestawia pozycje wykazu najistotniejsze dla pracy w gospodarstwie. Kolumna z okresem to termin, w którym udokumentowane objawy pozwalają rozpoznać chorobę zawodową mimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu.
| Pozycja wykazu | Choroba wg wykazu | Okres po zakończeniu pracy w narażeniu | Skąd bierze się narażenie |
|---|---|---|---|
| 5 | Przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli z trwałym upośledzeniem sprawności wentylacyjnej płuc (FEV1 do VC poniżej 0,7 po leku rozszerzającym oskrzela) | 1 rok | Wykaz nie precyzuje czynnika, rozstrzyga ocena narażenia zawodowego |
| 6 | Astma oskrzelowa | 1 rok | Pyły organiczne, alergeny roślinne i zwierzęce (wg broszury KRUS z 2006 r.) |
| 6a | Eozynofilowe zapalenie oskrzeli (pozycja dodana od 21 grudnia 2025 r.) | 1 rok | Wykaz nie precyzuje czynnika, rozstrzyga ocena narażenia zawodowego |
| 7 | Zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych, postać ostra i podostra oraz postać przewlekła | 1 rok, a dla postaci przewlekłej 3 lata | Pył ze spleśniałego siana, ziarna i kiszonki, w tym płuco rolnika (wg broszury KRUS z 2006 r.) |
| 12 | Alergiczny nieżyt nosa | 1 rok | Pyłki kwiatowe i inne alergeny w pyle rolniczym (wg broszury KRUS z 2006 r.) |
| 18 | Choroby skóry, m.in. alergiczne kontaktowe zapalenie skóry oraz grzybice skóry u osób stykających się z materiałem biologicznym pochodzącym od zwierząt | od 1 miesiąca do 2 lat, zależnie od podpunktu | Kontakt ze zwierzętami i materiałem biologicznym, wskazany wprost w wykazie |
| 19 | Przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy, m.in. przewlekłe uszkodzenie łąkotki u osób pracujących w pozycji klęczącej lub kucznej | 1 rok | Sposób wykonywania pracy, wskazany wprost w wykazie |
| 20 | Przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy, m.in. zespół cieśni w obrębie nadgarstka | 1 rok | Sposób wykonywania pracy, wskazany wprost w wykazie |
| 21 | Trwały odbiorczy ubytek słuchu spowodowany hałasem, wyrażony podwyższeniem progu słuchu o co najmniej 45 dB jako średnia dla 1, 2 i 3 kHz | 2 lata | Hałas w środowisku pracy, wskazany wprost w wykazie |
| 22 | Zespół wibracyjny w postaci naczyniowo-nerwowej, kostno-stawowej i mieszanej | 1 rok dla postaci naczyniowo-nerwowej, 3 lata dla pozostałych | Wykaz nie precyzuje czynnika, rozstrzyga ocena narażenia zawodowego |
| 26 | Choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa | nie można określić | Czynniki biologiczne, w statystyce KRUS dominuje borelioza |
Źródło zestawienia to załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych w brzmieniu obowiązującym 24 sierpnia 2026 roku. Ostatnia kolumna zawiera wyłącznie to, co wynika wprost z wykazu albo z materiałów prewencyjnych KRUS.
Co zmieniło się w wykazie 21 grudnia 2025 roku?
Rozporządzenie Rady Ministrów z 12 listopada 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1582) wprowadziło cztery zmiany w załączniku. Dla rolnika dwie z nich mają realne znaczenie.
- Nowa pozycja 6a, eozynofilowe zapalenie oskrzeli, z rocznym okresem rozpoznania po zakończeniu pracy w narażeniu.
- Zmiana pozycji 21 dotyczącej słuchu. Zniknął wymóg, by ubytek był obustronny i liczony „w uchu lepiej słyszącym”. Został sam próg 45 dB jako średnia arytmetyczna dla częstotliwości 1, 2 i 3 kHz.
- Doprecyzowanie pozycji 5, gdzie stosunek FEV1 do VC określono jako poniżej 0,7, wcześniej jako wynoszący 0,7.
- Rozszerzenie pozycji 17 o raka jajnika i nowotwór przewodu pokarmowego, w obu przypadkach z okresem ustalanym indywidualnie w zależności od latencji nowotworu. Zmiana wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2668 dotyczącą narażenia na azbest.
To typowa pułapka aktualności. Wiele opracowań, także strona informacyjna KRUS, podaje wyłącznie sygnaturę tekstu jednolitego z 2022 roku. Wykaz obowiązuje jednak w brzmieniu zmienionym pod koniec 2025 roku i to ono decyduje o rozpoznaniu.
Co oznacza okres podany przy każdej chorobie?
Kolumna z okresem odpowiada na pytanie, jak długo po odejściu od pracy w narażeniu można jeszcze rozpoznać chorobę zawodową. Zgodnie z art. 2352 Kodeksu pracy rozpoznanie może nastąpić w okresie zatrudnienia w narażeniu albo po jego zakończeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów w okresie ustalonym w wykazie.
Rozpiętość jest duża. Ostre uogólnione reakcje alergiczne mają 1 dzień, astma oskrzelowa 1 rok, a przewlekła postać alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych 3 lata. Przy chorobach zakaźnych i pasożytniczych widnieje wpis „nie można określić”, co w praktyce znosi ograniczenie czasowe. Rolnik, który przekazał gospodarstwo następcy, nie traci więc automatycznie prawa do zgłoszenia podejrzenia.
Które choroby zawodowe rolnicy zgłaszają najczęściej?
W 2023 roku KRUS wydał 210 decyzji przyznających odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu lub śmierci wskutek choroby zawodowej. Zdecydowanie dominowały choroby zakaźne i pasożytnicze, 175 przypadków, głównie borelioza. Poza tym Kasa odnotowała 17 chorób obwodowego układu nerwowego i układu ruchu wywołanych sposobem wykonywania pracy, 16 chorób układu oddechowego i 2 choroby skóry (wg KRUS, dane za 2023 rok, stan strony na 24 sierpnia 2026).
| Kategoria wg KRUS | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 |
|---|---|---|---|---|---|
| Choroby zakaźne lub pasożytnicze | 296 | 190 | 197 | 173 | 175 |
| Choroby układu oddechowego | 31 | 27 | 5 | 6 | 16 |
| Choroby skóry | 4 | 3 | 2 | 2 | 2 |
| Pozostałe choroby | 6 | 13 | 5 | 13 | 17 |
| Razem (obliczenie własne z danych KRUS) | 337 | 233 | 209 | 194 | 210 |
Dane pochodzą z zestawienia „Liczba chorób zawodowych zakończonych wypłatą jednorazowego odszkodowania w latach 2019–2023”, opublikowanego przez Biuro Prewencji KRUS. Suma dla 2023 roku wyliczona z tabeli zgadza się z liczbą 210 podaną wprost przez Kasę, co potwierdza poprawność odczytu.
Dwie rzeczy w tych liczbach są ważne dla rolnika. Skala jest niewielka, bo mowa o dwustu kilkudziesięciu decyzjach rocznie w całym kraju. A po chorobach zakaźnych drugą grupą są schorzenia układu oddechowego, których liczba wzrosła z 6 przypadków w 2022 roku do 16 w 2023 roku.
Pył organiczny i płuco rolnika, czyli układ oddechowy w gospodarstwie
Pył towarzyszący pracom polowym i obsłudze zwierząt uczula oraz działa toksycznie, a wywołane nim choroby figurują w wykazie chorób zawodowych pod pozycjami 6, 7 i 12. Broszura prewencyjna KRUS „Pył występujący w rolnictwie jest niebezpieczny” (opracowanie prof. dr. hab. Jacka Dutkiewicza z Instytutu Medycyny Wsi w Lublinie, Warszawa 2006) wymienia trzy typowe następstwa. Astmę oskrzelową, alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych oraz syndrom toksyczny wywołany pyłem organicznym.
Jedną z odmian alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych tak mocno związano z rolnictwem, że nazwano ją płucem rolnika, inaczej płucem farmera. Wywołuje ją wdychanie pyłu z surowca roślinnego, który spleśniał lub wykazuje inne oznaki rozkładu. Szczególnie groźne jest siano zawilgocone, w którym po dłuższym przechowywaniu doszło do samozagrzania. Kontakt z drobiem bywa z kolei przyczyną schorzenia określanego jako płuco hodowcy ptaków.
Za uczulenie odpowiadają składniki niewidoczne gołym okiem. W pyle zbożowym są to bakterie, roztocza zwane rozkruszkami, których kał działa alergizująco, zarodniki grzybów pleśniowych, pyłki kwiatowe i drobne cząstki roślinne. W oborze, chlewni czy kurniku dochodzą cząstki pochodzenia zwierzęcego, czyli naskórek, pierze, sierść i kał, zawierające alergeny białkowe.
Dlaczego objawy łatwo pomylić z przeziębieniem?
Objawy pojawiają się zwykle nie od razu, lecz kilka godzin po pracy, najczęściej po 4 do 8 godzinach od wdychania pyłu. Przez to opóźnienie ani rolnik, ani lekarz nie łączą dolegliwości z konkretną czynnością w gospodarstwie (wg broszury prewencyjnej KRUS z 2006 r.).
Najczęściej zgłaszane dolegliwości to uczucie duszności lub ucisku w klatce piersiowej, kaszel, gorączka i dreszcze, bóle głowy, bóle mięśni, nudności oraz ogólne osłabienie. Zestaw przypomina grypę i bywa tak rozpoznawany. Jeżeli takie objawy wracają wieczorami po dniach spędzonych w zapyleniu, warto powiedzieć o tej zależności lekarzowi, bo to on kieruje na badania. Diagnostyka obejmuje testy wydolności płuc, radiogram klatki piersiowej oraz testy alergologiczne lub immunologiczne.
Konsekwencje przeoczenia opisuje ta sama broszura. Przy nierozpoznanej chorobie wydolność płuc stopniowo się obniża, narasta duszność, w płucach pojawiają się zwłóknienia, a zmiany w układzie oddechowym zaburzają czynność krążenia. Ten materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje badania ani porady lekarza.
Jak ograniczyć narażenie na pył w gospodarstwie?
Zalecenia prewencyjne KRUS sprowadzają się do czterech działań, które nie wymagają zmiany profilu produkcji.
- Ochrona dróg oddechowych. Przy pracach pylących półmaska z filtrami przeciwpyłowymi albo przynajmniej maseczka jednorazowego użytku.
- Wentylacja. Poprawa wymiany powietrza w pomieszczeniach produkcyjnych, zwłaszcza inwentarskich.
- Kabina zamiast otwartego siedziska. Ciągniki i maszyny samobieżne z kabinami pyłoszczelnymi i klimatyzowanymi.
- Właściwe przechowywanie surowców. Zboże, siano i pasze trzymane w niskiej temperaturze i wilgotności, z dostępem powietrza, nie pleśnieją, więc nie stają się źródłem alergenów.
Punkt odniesienia dla wielkości zapylenia daje rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń (Dz.U. 2018 poz. 1286, ostatnia zmiana Dz.U. 2026 poz. 447 obowiązująca od 2 kwietnia 2026 r.). Dla pyłów organicznych pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, poza pyłem drewna i mąki, przewiduje 4 mg/m3 dla frakcji wdychalnej i 2 mg/m3 dla frakcji respirabilnej. Trzeba jednak znać zakres tej normy. Wydano ją na podstawie Kodeksu pracy i wiąże ona pracodawcę wobec pracowników, więc rolnik pracujący we własnym gospodarstwie bez pracowników nie jest nią objęty. Wartość służy mu wyłącznie jako miara skali zagrożenia. Inaczej wygląda sytuacja gospodarstwa zatrudniającego pracowników, bo wtedy obowiązki z Kodeksu pracy dotyczą także rolnika jako pracodawcy.
Prewencja jest zresztą ustawowym zadaniem Kasy. Zgodnie z art. 63 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników KRUS analizuje przyczyny wypadków i chorób zawodowych, prowadzi dobrowolne i nieodpłatne szkolenia dla ubezpieczonych oraz upowszechnia znajomość zasad ochrony życia i zdrowia w gospodarstwie rolnym.
Jak zgłosić podejrzenie rolniczej choroby zawodowej?
Podejrzenie zgłasza się właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy, a właściwość ustala się według miejsca, w którym praca jest lub była wykonywana. Zgłoszenia dokonuje się niezwłocznie, na formularzu wynikającym z przepisów Kodeksu pracy, a przy chorobie o ostrym przebiegu dodatkowo telefonicznie (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych).
Zgłosić podejrzenie może lekarz, lekarz dentysta, który powziął je podczas wykonywania zawodu, oraz sam ubezpieczony, jeżeli podejrzewa, że jego objawy mogą wskazywać na chorobę zawodową (wg KRUS oraz art. 235 § 21 i 22 Kodeksu pracy, stan na 24 sierpnia 2026). Rolnik nie potrzebuje więc pośrednika, choć w praktyce zgłoszenie poparte dokumentacją od lekarza prowadzącego przyspiesza sprawę.
Dalszy bieg sprawy wygląda następująco.
- Wszczęcie postępowania. Inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie, wszczyna postępowanie. Zgłoszenie w sposób oczywisty bezzasadne kończy się postanowieniem o odmowie wszczęcia.
- Ocena narażenia zawodowego. Inspektor przeprowadza ocenę narażenia i sporządza kartę oceny narażenia zawodowego. Przy czynnikach uczulających wystarczy ustalić rodzaj czynnika i sam kontakt z nim w czasie pracy, bez pomiaru stężenia (§ 6 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia).
- Skierowanie do jednostki orzeczniczej. Kartę oceny wraz ze skierowaniem inspektor przekazuje do jednostki orzeczniczej I stopnia.
- Badanie i orzeczenie. Lekarz jednostki orzeczniczej wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania.
Jednostki orzecznicze I stopnia to poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy oraz kliniki i poradnie chorób zawodowych uczelni medycznych. Przy chorobach zakaźnych i pasożytniczych orzekają dodatkowo poradnie chorób zakaźnych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy oraz przychodnie i oddziały chorób zakaźnych poziomu wojewódzkiego. Jednostkami II stopnia są instytuty badawcze w dziedzinie medycyny pracy.
Jak wygląda orzekanie i decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej?
Decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia wydaje właściwy państwowy inspektor sanitarny, opierając się na materiale dowodowym, w szczególności na orzeczeniu lekarskim i formularzu oceny narażenia zawodowego (§ 8 ust. 1 rozporządzenia). Sprawę powinien załatwić nie później niż w ciągu miesiąca, a szczególnie skomplikowaną w ciągu dwóch miesięcy (art. 35 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1691).
W ciągu 14 dni od dnia, w którym decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej stała się ostateczna, organ sporządza kartę stwierdzenia choroby zawodowej i przesyła ją do Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego przez Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera w Łodzi. Jak podaje KRUS, „prawomocna decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej jest podstawą do ubiegania się o świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników”.
Drugie orzecznictwo toczy się już w Kasie i dotyczy nie samej choroby, lecz jej skutków. O stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu orzekają w pierwszej instancji lekarze rzeczoznawcy Kasy, a w drugiej komisje lekarskie Kasy (art. 46 ust. 1 ustawy). Od 10 października 2025 roku obowiązuje przy tym istotna zmiana. Orzeczenie wydaje się co do zasady na podstawie zgromadzonej dokumentacji medycznej, bez badania bezpośredniego, a badanie przeprowadza się dopiero wtedy, gdy dokumentacja okaże się niewystarczająca (§ 12 rozporządzenia w sprawie orzecznictwa lekarskiego w KRUS, Dz.U. 2005 nr 6 poz. 46 ze zmianą Dz.U. 2025 poz. 1293). Kompletna dokumentacja od lekarza prowadzącego waży więc dziś więcej niż wcześniej.
Co zrobić, gdy orzeczenie albo decyzja są odmowne?
Ścieżka odwoławcza ma trzy odrębne poziomy i trzy różne terminy. Pomylenie ich kończy się odrzuceniem pisma z powodu uchybienia terminowi.
- Orzeczenie jednostki orzeczniczej I stopnia. Wniosek o ponowne badanie przez jednostkę II stopnia w terminie 14 dni od otrzymania orzeczenia, składany za pośrednictwem jednostki I stopnia (§ 7 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych).
- Decyzja powiatowego inspektora sanitarnego. Odwołanie do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, wnoszone za pośrednictwem organu, który ją wydał (art. 129 Kodeksu postępowania administracyjnego).
- Decyzja wojewódzkiego inspektora sanitarnego. Skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, również za pośrednictwem organu (art. 53 § 1 i art. 54 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 143).
- Orzeczenie lekarza rzeczoznawcy KRUS. Odwołanie do komisji lekarskiej Kasy w ciągu 14 dni od doręczenia wypisu z treści orzeczenia, za pośrednictwem jednostki organizacyjnej Kasy.
Warto zwrócić uwagę na ostatni krok sądowy, bo w wielu opracowaniach, w tym na stronie informacyjnej KRUS, wciąż figuruje skarga do Naczelnego Sądu Administracyjnego. To brzmienie sprzed reformy sądownictwa administracyjnego. Dziś sprawy sądowoadministracyjne rozpoznają w pierwszej kolejności wojewódzkie sądy administracyjne, a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje środki odwoławcze od ich orzeczeń (art. 13 § 1 i art. 15 § 1 tej samej ustawy).
Jakie świadczenia z KRUS przysługują po stwierdzeniu choroby zawodowej?
Podstawowym świadczeniem jest jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Wynosi ono 1431 zł za każdy procent uszczerbku i obowiązuje w tej wysokości od 1 stycznia 2025 roku (§ 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 20 grudnia 2021 r., tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 469, oraz komunikat KRUS, stan na 24 sierpnia 2026).
Rozróżnienie rodzajów uszczerbku ma wymiar finansowy. Za stały uszczerbek uznaje się naruszenie sprawności organizmu powodujące upośledzenie czynności, które nie rokuje poprawy. Za długotrwały takie, które upośledza czynności organizmu na okres przekraczający 6 miesięcy, ale może ulec poprawie (art. 13 ust. 2 i 3 ustawy). Jeżeli uszczerbek z tej samej choroby zawodowej zwiększy się później o co najmniej 10 punktów procentowych, odszkodowanie podwyższa się za każdy procent ponad ten, według którego je ustalono.
Ile wynosi jednorazowe odszkodowanie?
| Sytuacja | Kwota | Podstawa |
|---|---|---|
| Za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu | 1431 zł | § 1 rozporządzenia MRiRW, t.j. Dz.U. 2026 poz. 469 |
| Orzeczona niezdolność do samodzielnej egzystencji wskutek choroby zawodowej | 28 620 zł | komunikat KRUS, art. 13 ust. 6 ustawy |
| Śmierć ubezpieczonego, gdy uprawniony jest małżonek lub dziecko | 143 100 zł, ze zwiększeniem o 28 620 zł na drugiego i każdego kolejnego uprawnionego | komunikat KRUS, art. 13 ust. 8 i 9 ustawy |
| Śmierć ubezpieczonego, gdy uprawnieni są wyłącznie inni członkowie rodziny | 71 550 zł, ze zwiększeniem o 28 620 zł na drugiego i każdego następnego | komunikat KRUS, art. 13 ust. 8 i 11 ustawy |
| Inny członek rodziny uprawniony równocześnie z małżonkiem lub dziećmi | 28 620 zł dla każdego z nich | komunikat KRUS, art. 13 ust. 10 ustawy |
Przeliczenie jest proste. Przy orzeczonym 15-procentowym uszczerbku odszkodowanie wynosi 21 465 zł (15 × 1431 zł, obliczenie własne przy stawce z 2025 roku). Wniosek o jednorazowe odszkodowanie KRUS udostępnia jako druk SR-23 w zakładce z formularzami, a złożyć go można w jednostce Kasy, pocztą, pocztą elektroniczną, przez e-PUAP albo eKRUS.
Osobnym świadczeniem jest zasiłek chorobowy, wypłacany przy niezdolności do pracy trwającej nieprzerwanie co najmniej 30 dni w kwocie 25 zł za każdy dzień, nie dłużej niż przez 180 dni. Zasady i wyjątki opisujemy w tekście o zasiłku chorobowym z KRUS. Jest przy tym haczyk, o którym łatwo zapomnieć. Osoba objęta ubezpieczeniem na wniosek nabywa prawo do zasiłku dopiero po 12 miesiącach nieprzerwanego ubezpieczenia, a ustawowy wyjątek od tego wymogu obejmuje wyłącznie wypadek przy pracy rolniczej. Rolnicza choroba zawodowa tym wyjątkiem objęta nie jest (art. 15a ust. 1 ustawy).
Kiedy choroba zawodowa otwiera drogę do renty rolniczej?
Gdy choroba zawodowa doprowadziła do całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie, ustawa łagodzi warunek stażu ubezpieczeniowego. Uważa się go za spełniony, jeżeli ubezpieczony ma jakikolwiek okres ubezpieczenia emerytalno-rentowego obejmujący dzień zachorowania na rolniczą chorobę zawodową (art. 21 ust. 4 ustawy). Bez tego przepisu rolnik po 30. roku życia musiałby wykazać pięć lat ubezpieczenia. Szczegółowe warunki i tryb ubiegania się opisuje nasz poradnik o rencie rolniczej z tytułu niezdolności do pracy.
Choroba zawodowa wpływa też na wysokość i wypłatę świadczenia. Do okresu opłacania składki dolicza się okres dzielący ubezpieczonego od ukończenia 60 lat, zamiast przyjmowanego zwykle minimum pięciu lat (art. 25 ust. 6 i 7). Przez dwa lata od zachorowania wypłata renty osobie całkowicie niezdolnej do pracy wskutek rolniczej choroby zawodowej ulega zawieszeniu tylko w połowie (art. 28 ust. 5). Jeżeli ubezpieczony zmarł wskutek choroby zawodowej, renta rodzinna dla uprawnionych członków rodziny zwiększa się o 10 procent (art. 30 ust. 4).
Zanim dojdzie do renty, Kasa kieruje na rehabilitację leczniczą osoby całkowicie niezdolne do pracy w gospodarstwie, ale rokujące odzyskanie tej zdolności, oraz osoby taką niezdolnością zagrożone (art. 64 ust. 1 ustawy). Przy ubezpieczeniu na wniosek wymagane jest 18 miesięcy nieprzerwanego ubezpieczenia w pełnym zakresie.
Najczęstsze pytania o rolniczą chorobę zawodową
Kto stwierdza rolniczą chorobę zawodową, KRUS czy sanepid?
Stwierdzenia dokonuje właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny, w trybie przepisów wydanych na podstawie Kodeksu pracy (art. 46 ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1770). Wydaje on decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia, opierając się na orzeczeniu lekarskim jednostki orzeczniczej i na ocenie narażenia zawodowego. KRUS wkracza dopiero po tej decyzji i orzeka o wysokości uszczerbku na zdrowiu oraz wypłaca świadczenia.
Czy boreliozę można uznać za rolniczą chorobę zawodową?
Tak, o ile ocena narażenia zawodowego wykaże związek z pracą w gospodarstwie. Wykaz chorób zawodowych obejmuje pod pozycją 26 choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa, a w kolumnie okresu widnieje przy nich wpis „nie można określić”, więc rozpoznanie nie jest ograniczone czasem, jaki upłynął od pracy w narażeniu. W statystyce KRUS to najliczniejsza grupa. W 2023 roku choroby zakaźne i pasożytnicze, głównie borelioza, odpowiadały za 175 z 210 decyzji przyznających odszkodowanie (wg KRUS, dane za 2023 rok).
Ile wynosi odszkodowanie z KRUS za rolniczą chorobę zawodową?
Jednorazowe odszkodowanie wynosi 1431 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu i obowiązuje w tej wysokości od 1 stycznia 2025 roku (§ 1 rozporządzenia MRiRW, t.j. Dz.U. 2026 poz. 469, oraz komunikat KRUS, stan na 24 sierpnia 2026). Z tytułu orzeczonej niezdolności do samodzielnej egzystencji przysługuje 28 620 zł. W razie śmierci ubezpieczonego małżonek lub dziecko otrzymują 143 100 zł, a jeżeli uprawnieni są wyłącznie inni członkowie rodziny, kwota wynosi 71 550 zł.
Czy chorobę zawodową można zgłosić po zakończeniu pracy w gospodarstwie?
Tak, ale liczy się okres podany w wykazie chorób zawodowych przy danej jednostce. Rozpoznanie może nastąpić po zakończeniu pracy w narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów w tym okresie (art. 2352 Kodeksu pracy). Dla astmy oskrzelowej i alergicznego nieżytu nosa jest to 1 rok, dla przewlekłej postaci zewnątrzpochodnego alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych 3 lata, dla ubytku słuchu spowodowanego hałasem 2 lata, a dla chorób zakaźnych i pasożytniczych okresu nie da się określić.
Czym rolnicza choroba zawodowa różni się od wypadku przy pracy rolniczej?
Wypadek to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną podczas czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej (art. 11 ust. 1 ustawy), a choroba zawodowa jest skutkiem długotrwałego narażenia (art. 12). Różni się też droga zgłoszenia. Wypadek zgłasza się do jednostki KRUS bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w terminie 6 miesięcy od zdarzenia, a podejrzenie choroby zawodowej trafia do inspekcji sanitarnej i inspekcji pracy, niezwłocznie i bez takiego terminu. Świadczenia z obu tytułów są natomiast liczone tak samo, według stawki za procent uszczerbku.
Co zrobić, gdy inspektor sanitarny odmówi stwierdzenia choroby zawodowej?
Od decyzji powiatowego inspektora sanitarnego przysługuje odwołanie do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, wnoszone za pośrednictwem organu, który ją wydał (art. 129 Kodeksu postępowania administracyjnego). Od rozstrzygnięcia organu drugiej instancji można wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia, także za pośrednictwem organu (art. 53 § 1 i art. 54 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2026 poz. 143). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje dopiero środki odwoławcze od orzeczeń sądu wojewódzkiego.