Rolnik może założyć firmę i zostać w KRUS, jeżeli spełni naraz pięć warunków, w tym trzy najczęściej łamane: był ubezpieczony w pełnym zakresie nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, w ciągu 14 dni od startu złoży w Kasie oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia i co roku do 31 maja wykaże, że podatek z firmy nie przekroczył rocznej kwoty granicznej. Za rok 2025 kwota graniczna wynosi 4576 zł, za rok 2026 wynosi 4713 zł, a składka emerytalno-rentowa rolnika z firmą jest podwójna i w czwartym kwartale 2026 r. wynosi 356 zł miesięcznie zamiast 178 zł. Podstawa to art. 5a i art. 17 ust. 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1770) oraz obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w Monitorze Polskim (M.P. 2025 poz. 351 i M.P. 2026 poz. 451), stan na 10 września 2026 r.
Działalność pozarolnicza to dla rolnika trzy różne pojęcia w trzech ustawach. Prawo przedsiębiorców decyduje, czy w ogóle trzeba zakładać firmę, ustawa o podatku dochodowym decyduje, od czego zapłaci się PIT, a ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników decyduje, czy składki nadal idą do KRUS. Uprawa, chów, agroturystyka do pięciu pokoi i rolniczy handel detaliczny nie są działalnością gospodarczą w żadnej z nich.
Do 10 813,50 zł przychodu na kwartał można dorabiać bez wpisu do CEIDG i bez żadnych zmian w KRUS. Powyżej tej kwoty zaczyna się firma, a z nią wybór formy podatku, druga składka zdrowotna, limit 240 000 zł w VAT i pytanie o budynek gospodarczy oddany pod działalność. Poniżej wszystkie progi, terminy i kwoty w jednym miejscu.
|
Czym jest działalność pozarolnicza rolnika, a co nią nie jest
Działalność pozarolnicza rolnika to zorganizowana i ciągła działalność zarobkowa prowadzona we własnym imieniu poza produkcją roślinną i zwierzęcą, przy czym Prawo przedsiębiorców, ustawa o PIT i ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników definiują ją każda po swojemu.
Działalność gospodarcza to w Prawie przedsiębiorców „zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły” (art. 3 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1480, stan na 10 września 2026 r.). W art. 6 ust. 1 ustawa wylicza pięć zamkniętych wyłączeń.
- Działalność wytwórcza w rolnictwie – uprawy rolne, chów i hodowla zwierząt, ogrodnictwo, warzywnictwo, leśnictwo i rybactwo śródlądowe.
- Wynajmowanie przez rolników pokoi, sprzedaż posiłków domowych i inne usługi związane z pobytem turystów w gospodarstwach rolnych.
- Wyrób wina przez rolników wyrabiających mniej niż 100 hektolitrów w roku winiarskim z własnych winogron.
- Sprzedaż z art. 20 ust. 1c ustawy o PIT, czyli rolniczy handel detaliczny.
- Działalność kół gospodyń wiejskich spełniających warunki z art. 24 ust. 1 ustawy o KGW.
Poza tą piątką każda zarobkowa robota prowadzona w sposób zorganizowany i ciągły wymaga wpisu do CEIDG – sklep, warsztat, przewozy, roboty budowlane, usługi sprzętem dla sąsiadów.
Ustawa o PIT liczy inaczej i w art. 2 ust. 1 pkt 1 wyłącza „przychody z działalności rolniczej, z wyjątkiem przychodów z działów specjalnych produkcji rolnej” (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 592); w art. 10 ust. 1 pozarolnicza działalność gospodarcza (pkt 3) i działy specjalne produkcji rolnej (pkt 4) to dwa osobne źródła.
Trzecią definicję ma KRUS. Art. 5a ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników odsyła do Prawa przedsiębiorców, ale wyłącza „wspólników spółek prawa handlowego oraz osoby prowadzące działalność w zakresie wolnego zawodu”, których sytuację opisuje osobny tekst o tym, czy lepsza jest działalność rolnicza, czy spółka rolna.
Najszerzej idzie ustawa o VAT, bo jej art. 2 pkt 15 zalicza do działalności rolniczej także świadczenie usług rolniczych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 775) – koszenie łąki sąsiadowi jest więc usługą rolniczą w VAT, choć w katalogu wyłączeń z art. 6 ust. 1 Prawa przedsiębiorców go nie ma.
Czy agroturystyka i sprzedaż z gospodarstwa to działalność pozarolnicza?
Nie, o ile mieszczą się w ustawowych granicach. Agroturystyka rolnika stoi poza Prawem przedsiębiorców (art. 6 ust. 1 pkt 2), a art. 21 ust. 1 pkt 43 ustawy o PIT zwalnia od podatku dochody z wynajmu pokoi gościnnych i z wyżywienia gości, „jeżeli liczba wynajmowanych pokoi nie przekracza 5″. Rolniczy handel detaliczny wypada z Prawa przedsiębiorców (art. 6 ust. 1 pkt 4), a art. 21 ust. 1 pkt 71a ustawy o PIT zwalnia przychody z niego do 100 000 zł rocznie. Obie zostają poza pojęciem działalności gospodarczej także w podatku od nieruchomości (art. 1a ust. 2 ustawy o podatkach i opłatach lokalnych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 707).
| Rodzaj aktywności | Prawo przedsiębiorców (wpis do CEIDG) | Ustawa o PIT | KRUS (art. 5a u.s.r.) |
|---|---|---|---|
| Uprawa i chów, produkcja nieprzetworzona | Poza ustawą, bez wpisu (art. 6 ust. 1 pkt 1) | Poza ustawą (art. 2 ust. 1 pkt 1) | Działalność rolnicza, nie art. 5a |
| Agroturystyka rolnika do 5 pokoi | Poza ustawą, bez wpisu (art. 6 ust. 1 pkt 2) | Dochód wolny od podatku (art. 21 ust. 1 pkt 43) | Nie art. 5a |
| Rolniczy handel detaliczny | Poza ustawą, bez wpisu (art. 6 ust. 1 pkt 4) | Przychód wolny do 100 000 zł rocznie (art. 21 ust. 1 pkt 71a) | Nie art. 5a |
| Działy specjalne produkcji rolnej | Bez wpisu w zakresie objętym art. 6 ust. 1 pkt 1 | Osobne źródło przychodów (art. 10 ust. 1 pkt 4) | Ubezpieczenie rolnicze (dział specjalny), nie art. 5a |
| Usługi sprzętem rolniczym dla innych gospodarstw | Poza katalogiem wyłączeń, wpis do CEIDG | Działalność gospodarcza, chyba że mieści się w art. 2 ust. 2 PIT | Pozarolnicza działalność gospodarcza, art. 5a |
| Sklep, warsztat, przewozy, roboty budowlane | Poza katalogiem wyłączeń, wpis do CEIDG | Działalność gospodarcza (art. 10 ust. 1 pkt 3) | Pozarolnicza działalność gospodarcza, art. 5a |
Działalność nieewidencjonowana – ile można dorobić bez firmy i bez zmian w KRUS
Od 1 stycznia 2026 r. działalność, z której przychód należny nie przekracza w żadnym kwartale 225 % minimalnego wynagrodzenia, czyli 10 813,50 zł, nie jest działalnością gospodarczą i nie wymaga wpisu do CEIDG.
Nowe brzmienie art. 5 ust. 1 Prawa przedsiębiorców obowiązuje od 1 stycznia 2026 r. (ustawa z 25 lipca 2025 r., Dz.U. 2025 poz. 1168). Próg jest przeliczeniem stawki ustawowej przez kwotę minimalnego wynagrodzenia. 225 % z 4806 zł (§ 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 11 września 2025 r., Dz.U. 2025 poz. 1242) daje 10 813,50 zł. Limit jest kwartalny, nie miesięczny, i dotyczy przychodu należnego, czyli kwot należnych, choćby ich nikt jeszcze nie wpłacił (art. 5 ust. 6). Stan prawny na 10 września 2026 r.
Drugi warunek bywa przeoczany – skorzysta z progu tylko ten, kto w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywał działalności gospodarczej. Wyłączona jest też spółka cywilna (art. 5 ust. 5).
Stary próg wciąż straszy w poradnikach – do 31 grudnia 2025 r. limit był miesięczny i wynosił 75 % minimalnego wynagrodzenia, czyli 3604,50 zł przy stawce 4806 zł. To stan miniony.
Przekroczenie progu działa od razu, bo działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia, w którym przychód przekroczył limit (art. 5 ust. 3), a wniosek o wpis do CEIDG trzeba złożyć w ciągu 7 dni od tego dnia (art. 5 ust. 4).
Dla ubezpieczenia rolniczego rozstrzyga sama ustawa. Art. 5 ust. 1 Prawa przedsiębiorców mówi, że taka aktywność „nie stanowi działalności gospodarczej”, a art. 5a ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników definiuje pozarolniczą działalność gospodarczą przez odesłanie do Prawa przedsiębiorców, więc art. 5a nie ma do czego się przyczepić. KRUS potwierdza to na swojej stronie – rolnik lub domownik prowadzący działalność nierejestrowaną „nie musi spełniać warunków art. 5a” i „nie ma obowiązku opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w podwójnej wysokości”. Kto planuje więcej niż dorabianie, powinien policzyć dotacje na działalność pozarolniczą.
Pięć warunków, żeby zostać w KRUS po założeniu firmy
Rolnik zostaje w KRUS z działalnością gospodarczą, jeżeli spełnia jednocześnie pięć warunków z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a niespełnienie któregokolwiek oznacza przejście do ZUS.
Przepis stawia najpierw warunek wstępny. Art. 5a ust. 1 mówi o rolniku lub domowniku, który „podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata” rozpoczyna działalność. Pełny zakres z mocy ustawy to oba ubezpieczenia naraz – wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie z art. 7 ust. 1 oraz emerytalno-rentowe z art. 16 ust. 1 – przysługujące rolnikowi z gospodarstwem powyżej 1 ha przeliczeniowego użytków rolnych albo z działem specjalnym. Ubezpieczenie dobrowolne, na wniosek, do tych trzech lat się nie liczy. Dopiero potem ustawa wymienia pięć warunków spełnianych łącznie.
- Złożenie w Kasie oświadczenia o kontynuowaniu tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy niej.
- Dalsze prowadzenie działalności rolniczej albo stała praca w gospodarstwie rolnym obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale specjalnym.
- Brak statusu pracownika i brak stosunku służbowego.
- Brak ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
- Kwota należnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej nie przekracza rocznej kwoty granicznej, ogłaszanej co roku w Monitorze Polskim.
Do tego dochodzi obowiązek coroczny z art. 5a ust. 4 – zaświadczenie naczelnika urzędu skarbowego albo własne oświadczenie o kwocie podatku rolnik składa w Kasie „do dnia 31 maja każdego roku podatkowego”. Za pierwszym razem dokument idzie razem z oświadczeniem o kontynuowaniu ubezpieczenia, chyba że rolnik nie prowadził działalności w poprzednim roku (art. 5a ust. 3). Te same reguły obejmują domownika i osobę współpracującą przy działalności.
Oświadczenie składa się na formularzu KRUS UD-24, a Kasa dopuszcza drogę krótszą – „oświadczenie można złożyć na wniosku o wpis do CEIDG przedsiębiorcy (CEIDG-1)”, i złożenie wniosku w tej formie traktuje jak dotrzymanie terminu. Osobno działa art. 37 ust. 1, który każe bez wezwania informować Kasę o zmianie okoliczności.
Co się dzieje, gdy rolnik spóźni się z oświadczeniem o 14 dni?
Traci ubezpieczenie wstecz. Art. 5a ust. 5 wiąże niezachowanie terminu z ustaniem ubezpieczenia „od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej”, a nie od dnia, w którym termin minął. Ratunek daje tylko art. 5a ust. 7 – termin przywraca się na wniosek, jeżeli rolnik udowodni, że uchybienie „nastąpiło wskutek zdarzeń losowych”.
Czy zawieszenie firmy albo zmiana PKD otwiera termin od nowa?
Tak, i to jest pułapka dla rolników z wieloletnim wpisem. Art. 5a ust. 2 każe uznać za rozpoczęcie działalności także wznowienie działalności okresowo zawieszonej oraz zmianę rodzaju lub przedmiotu wykonywanej działalności według PKD. Każde z tych zdarzeń otwiera nowy, czternastodniowy termin na oświadczenie. Rolnik odwieszający po zimie warsztat ma znów dwa tygodnie na wizytę w Kasie.
| Obowiązek | Termin | Podstawa | Skutek uchybienia |
|---|---|---|---|
| Oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia (KRUS UD-24 albo CEIDG-1) | 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności | art. 5a ust. 1 pkt 1 | Ustanie ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia działalności (art. 5a ust. 5) |
| Zaświadczenie z urzędu skarbowego albo oświadczenie o kwocie należnego podatku | do 31 maja każdego roku podatkowego | art. 5a ust. 4 | Ustanie ubezpieczenia z dniem, do którego dokument miał wpłynąć do Kasy (art. 5a ust. 6) |
| Poinformowanie Kasy o okolicznościach wpływających na podleganie ubezpieczeniu | 14 dni, bez wezwania | art. 37 ust. 1 | Art. 37 ust. 1 nie przewiduje odrębnej sankcji za samo uchybienie temu terminowi |
| Wniosek o przywrócenie terminu | Ustawa nie wyznacza terminu na sam wniosek | art. 5a ust. 7 | Przywrócenie tylko po udowodnieniu zdarzeń losowych; bez tego ubezpieczenie pozostaje ustałe |
Roczna kwota graniczna – limit podatku, nie przychodu
Roczna kwota graniczna to limit należnego podatku dochodowego z firmy za poprzedni rok podatkowy, a nie limit przychodu, i wynosi 4576 zł za rok 2025 oraz 4713 zł za rok 2026.
Art. 5a ust. 1 pkt 5 mówi o „kwocie należnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej”, czyli o podatku z zeznania, a nie o obrocie firmy ani o jej dochodzie.
Art. 5a ust. 8 nazywa tę kwotę roczną kwotą graniczną i poddaje corocznej waloryzacji wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, a ust. 9 każe ministrowi ogłaszać ją w Monitorze Polskim. W przepisie została kwota bazowa z 2004 r., 2528 zł, i to ona jest punktem wyjścia waloryzacji, a nie progiem na dziś. Obowiązują wartości z obwieszczeń ministra – „za rok 2025 wynosi 4576 zł” (M.P. 2025 poz. 351) i „za rok 2026 wynosi 4713 zł” (M.P. 2026 poz. 451), w brzmieniu na 10 września 2026 r.
Ile to mniej więcej dochodu? Na skali podatkowej podatek 4576 zł odpowiada dochodowi rzędu 68 133 zł, bo (4576 zł + 3600 zł kwoty zmniejszającej) podzielone przez 0,12 daje właśnie tyle. To wyliczenie redakcyjne na stawce z art. 27 ust. 1 ustawy o PIT, a nie kwota z aktu prawnego, i pomija składki oraz odliczenia. Kto rozlicza się ryczałtem albo liniowo, ma inny rachunek.
Ustawa mówi „nie przekracza”, więc podatek wyższy o złotówkę od kwoty granicznej wyklucza warunek z pkt 5 i zamyka drogę do KRUS.
Którą kwotę graniczną porównuje się z podatkiem za który rok?
Kwota ogłoszona „za rok X” jest limitem podatku należnego za rok X. Zaświadczenie składane w Kasie do 31 maja 2026 r. dotyczy podatku za 2025 r. i porównuje się je z kwotą 4576 zł. Podatek za 2026 r. rolnik zestawi z kwotą 4713 zł w zaświadczeniu składanym do 31 maja 2027 r. W danym roku kalendarzowym rozlicza się więc limit z roku poprzedniego. Pisanie „w 2026 r. limit wynosi 4713 zł” bez wskazania roku podatku prowadzi wprost do pomyłki.
Ile kosztuje pozostanie w KRUS z firmą – podwójna składka
Rolnik prowadzący działalność pozarolniczą płaci podwójną podstawową składkę emerytalno-rentową, czyli 356 zł zamiast 178 zł miesięcznie w czwartym kwartale 2026 r., a składka wypadkowa, chorobowa i macierzyńska zostaje pojedyncza i wynosi 78 zł.
Art. 17 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników ustala miesięczną składkę KRUS na ubezpieczenie emerytalno-rentowe na 10 % emerytury podstawowej, a art. 6 pkt 7 określa emeryturę podstawową jako 90 % najniższej emerytury. Najniższa emerytura od 1 marca 2026 r. wynosi 1978,49 zł (komunikat Prezesa ZUS z 17 lutego 2026 r., M.P. 2026 poz. 220), więc emerytura podstawowa to 1780,64 zł, a dziesięć procent z niej daje 178 zł. To przeliczenie stawek ustawowych przez kwotę z komunikatu, nie kwoty zapisane w ustawie.
Dla rolnika z firmą art. 17 ust. 2 każe liczyć dwukrotność – „za ubezpieczonego, o którym mowa w art. 5a, składka wynosi dwukrotność kwoty ustalonej w sposób określony w ust. 1″, czyli 356 zł. Kwoty obowiązujące na 10 września 2026 r.
Podwojenie obejmuje tylko tę składkę. Składka wypadkowa, chorobowa i macierzyńska z art. 8 jest taka sama dla wszystkich ubezpieczonych, a Prezes KRUS ogłasza ją kwartalnie – na czwarty kwartał 2026 r. wynosi 78 zł (obwieszczenie z 27 sierpnia 2026 r., M.P. 2026 poz. 885). Osobno działa art. 17 ust. 4 – dodatkowa składka dla gospodarstw powyżej 50 ha przeliczeniowych, od 12 do 48 % emerytury podstawowej zależnie od areału. Dolicza się ją niezależnie od podwojenia z tytułu działalności.
W skali roku różnica z tytułu firmy wynosi 2136 zł, czyli 178 zł razy dwanaście miesięcy – również rachunek redakcyjny na kwotach z tabeli KRUS. Porównanie z kosztami w ZUS znajdziesz w tekście o tym, czy korzystniejsza jest działalność rolnicza, czy spółka rolna.
| Ubezpieczony | Składka emerytalno-rentowa (mies.) | Składka wypadkowa, chorobowa i macierzyńska (mies.) | Razem miesięcznie | Razem kwartalnie |
|---|---|---|---|---|
| Rolnik do 50 ha bez działalności | 178 zł | 78 zł | 256 zł | 768 zł |
| Rolnik do 50 ha z działalnością pozarolniczą | 356 zł | 78 zł | 434 zł | 1302 zł |
| Rolnik powyżej 300 ha z działalnością pozarolniczą | 356 zł + 855 zł składki dodatkowej (art. 17 ust. 4) | 78 zł | 1289 zł | 3867 zł |
Kiedy rolnik z firmą przechodzi do ZUS i co go tam czeka
Rolnik, który nie spełnia warunków art. 5a, podlega z tytułu firmy ubezpieczeniom w ZUS, a objęcie innym ubezpieczeniem społecznym wyłącza go z KRUS na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Drogi wyjścia z KRUS są trzy. Pierwsza to brak trzyletniego stażu w pełnym ubezpieczeniu z mocy ustawy w chwili startu firmy, druga – spóźnione oświadczenie. Trzecia jest podatkowa – podatek za poprzedni rok wyższy od rocznej kwoty granicznej albo brak zaświadczenia w Kasie do 31 maja. Ubezpieczenie ustaje wtedy od dnia następującego po dniu, w którym ustały okoliczności je uzasadniające (art. 3a ust. 1).
Obowiązek w ZUS wynika z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, obejmującego ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi osoby prowadzące pozarolniczą działalność. Pełna podstawa składek w 2026 r. wynosi 5652 zł, czyli 60 % prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia 9420 zł. Kwotę wynagrodzenia podaje obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 19 listopada 2025 r. (M.P. 2025 poz. 1206), a stawkę 60 % – art. 18 ust. 8.
Przez pierwsze 24 miesiące działalności podstawa preferencyjna z art. 18a wynosi 1441,80 zł, czyli 30 % minimalnego wynagrodzenia 4806 zł, również z przeliczenia. Trzecia opcja to mały ZUS plus z art. 18c przy przychodzie z poprzedniego roku do 120 000 zł. Podstawy składek podajemy w wysokości obowiązującej na 10 września 2026 r.
Z podstawy 1441,80 zł nie skorzysta ten, kto prowadzi lub w ostatnich 60 miesiącach prowadził pozarolniczą działalność, ani ten, kto wykonuje ją na rzecz byłego pracodawcy.
Czy rolnik z firmą ma prawo do ulgi na start?
To zależy od tego, po której stronie art. 5a rolnik stoi. Ulga na start z art. 18 ust. 1 Prawa przedsiębiorców zwalnia początkującego przedsiębiorcę z obowiązkowych ubezpieczeń społecznych przez 6 miesięcy, ale art. 18 ust. 3 tej samej ustawy mówi wprost – „przepisu ust. 1 nie stosuje się do przedsiębiorców spełniających warunki określone w art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników”. Kto zostaje w KRUS, ulgi nie ma. Rolnik, który warunków art. 5a nie spełnia, a prawo do ulgi ma, według KRUS do czasu objęcia ubezpieczeniami przez ZUS kontynuuje ubezpieczenie rolnicze na dotychczasowych zasadach. Ulga odsuwa więc moment przejścia najwyżej o pół roku.
Podatek dochodowy z działalności pozarolniczej – skala, liniowy czy ryczałt
Dochód z działalności pozarolniczej jest osobnym źródłem przychodów w PIT i domyślnie podlega skali 12 % i 32 %, a rolnik może wybrać podatek liniowy 19 % albo ryczałt od przychodów ewidencjonowanych.
Gospodarstwo zostaje poza rozliczeniem, bo ustawa o PIT nie obejmuje przychodów z działalności rolniczej poza działami specjalnymi. Pszenica ze skupu nie wchodzi do zeznania z firmy, a jak rozdzielić oba światy, tłumaczy tekst o tym, dlaczego przydaje się rachunkowość w gospodarstwie.
Skala działa domyślnie, bez zgłoszenia. Do 120 000 zł podstawy podatek wynosi 12 % minus kwota zmniejszająca 3600 zł, a powyżej tego progu 10 800 zł plus 32 % nadwyżki (art. 27 ust. 1 ustawy o PIT).
Podatek liniowy wynosi 19 % podstawy obliczenia podatku (art. 30c ust. 1). Nie ma tu kwoty wolnej, jest za to jedno odliczenie – liniowiec pomniejsza dochód o zapłacone składki zdrowotne z tej działalności, w 2026 r. najwyżej o 14 100 zł (obwieszczenie Ministra Finansów i Gospodarki z 12 grudnia 2025 r., M.P. 2025 poz. 1274). Na skali takiego odliczenia nie ma.
Ryczałt liczy podatek od przychodu, a koszty go nie obniżają. Stawkę wyznacza rodzaj robót (art. 12 ust. 1 ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 843). Usługi to zwykle 8,5 %, działalność wytwórcza, roboty budowlane i przewóz ładunków taborem powyżej 2 ton 5,5 %, handel i gastronomia bez alkoholu powyżej 1,5 % – 3 %. Najem i zakwaterowanie 8,5 % do 100 000 zł przychodu i 12,5 % powyżej, wolne zawody 17 % (tych art. 5a ust. 10 nie obejmuje). Przychód wolno pomniejszyć o 50 % składek zdrowotnych zapłaconych z tej działalności (art. 11 ust. 1a).
Zaliczki płaci się do 20. dnia miesiąca za miesiąc poprzedni, a przy rozliczeniu kwartalnym do 20. dnia miesiąca po kwartale (art. 44 ust. 6). Art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o PIT pozwala odliczyć od dochodu „składki określone w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych” i wymienia wyłącznie je. Składek na ubezpieczenie społeczne rolników ten przepis nie wymienia, więc podwójna składka KRUS z art. 17 ust. 2 w tym odliczeniu się nie mieści. Przepisy w brzmieniu na 10 września 2026 r.
Do kiedy trzeba wybrać formę opodatkowania?
Termin biegnie od pierwszego przychodu, nie od rejestracji. Oświadczenie o wyborze liniowego albo ryczałtu składa się naczelnikowi urzędu skarbowego „do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym został osiągnięty pierwszy przychód z tego tytułu w roku podatkowym, albo do końca roku podatkowego, jeżeli pierwszy taki przychód został osiągnięty w grudniu” (art. 9a ust. 2 ustawy o PIT; ten sam termin dla ryczałtu daje art. 9 ust. 1 u.z.p.d.). Oświadczenie wolno złożyć razem z wnioskiem CEIDG-1 (art. 9a ust. 2c), a wybór obowiązuje w latach następnych aż do zawiadomienia o rezygnacji (art. 9a ust. 2b).
Składka zdrowotna – dwa tytuły, dwie składki
Rolnik z wpisem do CEIDG płaci składkę zdrowotną z dwóch tytułów odrębnie – rolniczą po 1 zł za hektar przeliczeniowy i drugą z działalności, której minimum w 2026 r. wynosi 432,54 zł miesięcznie na skali i liniowym.
Dwa tytuły daje art. 66 ust. 1 pkt 1 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1461). Litera b obejmuje rolników i ich domowników, litera c – osoby prowadzące działalność pozarolniczą, poza tymi, które ją zawiesiły. Wpis do CEIDG czyni rolnika taką osobą niezależnie od tego, gdzie idą jego składki społeczne. Art. 82 ust. 1 dodaje, że „składka na ubezpieczenie zdrowotne opłacana jest z każdego z tych tytułów odrębnie”.
Art. 80 ust. 1a ustala składkę rolniczą na 1 zł za każdy pełny hektar przeliczeniowy użytków rolnych przyjęty do wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a poniżej 1 hektara przeliczeniowego wynosi ona 1 zł. Płatnika rozstrzyga areał – od 6 hektarów przeliczeniowych opłaca ją rolnik (art. 84a), a za mniejsze gospodarstwa KRUS (art. 86 ust. 1 pkt 16). Prowadzący działy specjalne mają odrębną zasadę z art. 80 ust. 2.
Druga składka boli bardziej. Na skali wynosi 9 % podstawy wymiaru (art. 79 ust. 1), a podstawą jest dochód za miesiąc poprzedni, pomniejszony o zapłacone składki społeczne (art. 81 ust. 2 i 2c). Ustawa stawia jednak dolne piętro – minimalna podstawa równa się minimalnemu wynagrodzeniu z pierwszego dnia roku składkowego, biegnącego od 1 lutego do 31 stycznia (art. 81 ust. 2b i 2d). Stąd minimum 432,54 zł miesięcznie, czyli 9 % z 4806 zł – przeliczenie stawki ustawowej przez kwotę z rozporządzenia o minimalnym wynagrodzeniu. Na podatku liniowym składka wynosi 4,9 % podstawy, ale nie mniej niż te same 432,54 zł (art. 79a ust. 1).
Uwaga na poradniki sprzed roku. Obniżenie minimalnej podstawy do 75 % minimalnego wynagrodzenia było przepisem przejściowym ustawy z 6 grudnia 2024 r. i dotyczyło wyłącznie roku składkowego od 1 lutego 2025 r. do 31 stycznia 2026 r. Krążąca w sieci kwota 314,96 zł opisuje ten miniony rok i dziś nie obowiązuje.
Na ryczałcie podstawa zależy od przedziału przychodu. Art. 81 ust. 2e i 2f wiąże ją z przeciętnym wynagrodzeniem w sektorze przedsiębiorstw w IV kwartale roku poprzedniego, włącznie z wypłatami z zysku, które za IV kwartał 2025 r. wyniosło 9228,64 zł (obwieszczenie Prezesa GUS z 22 stycznia 2026 r., M.P. 2026 poz. 117). Przy przychodzie do 60 000 zł podstawa to 60 % tej kwoty, do 300 000 zł – 100 %, powyżej – 180 %. Po przeliczeniu stawki 9 % przez te podstawy wychodzi 498,35 zł, 830,58 zł i 1495,04 zł miesięcznie. Forma opodatkowania zgłoszona do ZUS musi zgadzać się z wybraną w urzędzie skarbowym (art. 82 ust. 2c). Kwoty aktualne na 10 września 2026 r.
VAT – rolnik ryczałtowy i firma w jednej osobie
Sprzedaż płodów rolnych przez rolnika ryczałtowego jest zwolniona z VAT na innej podstawie niż sprzedaż z firmy, a do limitu 240 000 zł zwolnienia podmiotowego nie wlicza się dostaw zwolnionych na podstawie art. 43 ust. 1 ustawy o VAT.
Art. 43 ust. 1 pkt 3 zwalnia „dostawę produktów rolnych dokonywaną przez rolnika ryczałtowego oraz świadczenie usług rolniczych przez rolnika ryczałtowego”, a art. 117 zdejmuje z niego obowiązek wystawiania faktur, ewidencji i zgłoszenia rejestracyjnego. Fakturę VAT RR i zryczałtowany zwrot opisuje tekst o tym, kim jest rolnik ryczałtowy.
Firma korzysta ze zwolnienia podmiotowego. Art. 113 ust. 1 zwalnia sprzedaż podatnika z siedzibą w kraju, u którego wartość sprzedaży bez podatku nie przekroczyła w poprzednim ani bieżącym roku podatkowym kwoty 240 000 zł. Limit podniosła z dniem 1 stycznia 2026 r. ustawa z 24 czerwca 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 896), zastępując w art. 1 „wyrazy «kwoty 200 000 zł» wyrazami «kwoty 240 000 zł»”. Kto zaczyna w trakcie roku, liczy limit w proporcji do okresu działalności (art. 113 ust. 9), w brzmieniu na 10 września 2026 r.
Ważniejsze jest to, czego do limitu się nie liczy. Art. 113 ust. 2 pkt 2 wyłącza z wartości sprzedaży „odpłatną dostawę towarów i odpłatne świadczenie usług, zwolnionych od podatku na podstawie art. 43 ust. 1″, poza transakcjami z nieruchomościami i wybranymi usługami finansowymi. Sprzedaż produktów rolnych i usług rolniczych rolnika ryczałtowego korzysta ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 3, więc do 240 000 zł liczonych dla firmy nie wchodzi. Zboże ze skupu nie zjada limitu warsztatowi.
Część branż wypada ze zwolnienia od pierwszej złotówki. Art. 113 ust. 13 wyłącza między innymi usługi prawnicze, jubilerskie i doradztwo – z wyjątkiem doradztwa rolniczego związanego z uprawą i hodowlą roślin, chowem i hodowlą zwierząt oraz ze sporządzaniem planu modernizacji gospodarstwa. Poza zwolnieniem stoją też dostawy części do pojazdów i sprzedaż elektroniki na odległość.
Ustawa opisuje dwa odrębne zwolnienia i dwa tryby rezygnacji – rolnik ryczałtowy rezygnuje przez zgłoszenie rejestracyjne z art. 96 ust. 1 i 2 (art. 43 ust. 3) i wraca do zwolnienia po 3 latach (art. 43 ust. 5), a ze zwolnienia podmiotowego rezygnuje się przez zawiadomienie naczelnika urzędu skarbowego (art. 113 ust. 4). Przepisu łączącego oba zwolnienia w ustawie nie ma. Przed rejestracją do VAT z tytułu firmy trzeba więc rozstrzygnąć z urzędem skarbowym, z którego zwolnienia się rezygnuje.
Budynek gospodarczy pod firmą a podatek od nieruchomości
Budynek gospodarczy na gruntach gospodarstwa rolnego jest zwolniony z podatku od nieruchomości tylko wtedy, gdy służy wyłącznie działalności rolniczej, więc warsztat albo magazyn firmy w takim budynku wypada ze zwolnienia.
Decyduje jedno słowo. Art. 7 ust. 1 pkt 4 lit. b ustawy o podatkach i opłatach lokalnych zwalnia od podatku budynki gospodarcze lub ich części „położone na gruntach gospodarstw rolnych, służące wyłącznie działalności rolniczej”. Stodoła, która jest zarazem halą naprawczą firmy, temu warunkowi nie odpowiada. Zwolnienie obejmuje też budynki służące działalności leśnej lub rybackiej oraz zajęte na działy specjalne produkcji rolnej.
Ta sama logika działa przy gruntach, bo art. 2 ust. 2 wyłącza z opodatkowania podatkiem od nieruchomości użytki rolne i lasy, „z wyjątkiem zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej”. Plac składowy pod firmowe materiały przestaje więc być gruntem rolnym w sensie podatkowym, choć w ewidencji nim pozostaje. Rozgraniczenie obu danin wyjaśnia tekst o tym, czym jest podatek rolny.
Za działalność gospodarczą w rozumieniu tej ustawy nie uważa się działalności rolniczej ani leśnej, wynajmu turystom do pięciu pokoi gościnnych w budynkach mieszkalnych na obszarach wiejskich, ani rolniczego handlu detalicznego (art. 1a ust. 2). Do gruntów i budynków związanych z działalnością gospodarczą nie zalicza się też budynków mieszkalnych i gruntów z nimi związanych (art. 1a ust. 2a pkt 1). Stawki ustala rada gminy w uchwale. Stan prawny na 10 września 2026 r.
Najczęstsze pytania o działalność pozarolniczą rolnika
Czy można prowadzić działalność gospodarczą i zostać w KRUS?
Tak, jeżeli rolnik spełni jednocześnie warunki z art. 5a ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1770). Chodzi o trzy lata ubezpieczenia w pełnym zakresie z mocy ustawy, oświadczenie w Kasie w ciągu 14 dni od startu i dalsze prowadzenie gospodarstwa powyżej 1 ha przeliczeniowego lub działu specjalnego. Do tego dochodzi brak stosunku pracy, brak prawa do emerytury lub renty oraz podatek z firmy poniżej rocznej kwoty granicznej. Składka emerytalno-rentowa rośnie wtedy do 356 zł miesięcznie. Stan prawny na 10 września 2026 r.
Ile wynosi roczna kwota graniczna KRUS i czego dotyczy?
Roczna kwota graniczna to limit należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy, a nie limit przychodu. Za rok 2025 wynosi 4576 zł (obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 18 kwietnia 2025 r., M.P. 2025 poz. 351), a za rok 2026 – 4713 zł (M.P. 2026 poz. 451). Kwotę waloryzuje się co roku wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych, a minister ogłasza ją w Monitorze Polskim (art. 5a ust. 8 i 9). Kwoty obowiązujące na 10 września 2026 r.
Do kiedy rolnik z firmą składa zaświadczenie z urzędu skarbowego w KRUS?
Do 31 maja każdego roku podatkowego, zgodnie z art. 5a ust. 4 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1770). Rolnik składa zaświadczenie naczelnika urzędu skarbowego albo własne oświadczenie o kwocie podatku za poprzedni rok. Za pierwszym razem trafia ono do Kasy razem z oświadczeniem o kontynuowaniu ubezpieczenia, chyba że w poprzednim roku rolnik nie prowadził działalności (art. 5a ust. 3). Uchybienie terminowi kończy ubezpieczenie z dniem, do którego dokument miał wpłynąć (art. 5a ust. 6). Stan na 10 września 2026 r.
Ile wynosi podwójna składka KRUS przy działalności gospodarczej?
Podstawowa składka emerytalno-rentowa rolnika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą wynosi w czwartym kwartale 2026 r. 356 zł miesięcznie zamiast 178 zł, ponieważ art. 17 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników każe liczyć ją w dwukrotnej wysokości. Składka wypadkowa, chorobowa i macierzyńska zostaje pojedyncza i wynosi 78 zł (obwieszczenie Prezesa KRUS z 27 sierpnia 2026 r., M.P. 2026 poz. 885). Razem daje to 434 zł miesięcznie i 1302 zł kwartalnie dla gospodarstwa do 50 ha przeliczeniowych. Kwoty aktualne na 10 września 2026 r.
Jaką składkę zdrowotną płaci rolnik prowadzący działalność gospodarczą?
Dwie, bo art. 82 ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych każe opłacać składkę z każdego tytułu odrębnie. Składka rolnicza wynosi 1 zł za każdy pełny hektar przeliczeniowy użytków rolnych i opłaca ją rolnik od 6 hektarów, a za mniejsze gospodarstwa KRUS. Składka z działalności na skali i na podatku liniowym wynosi w 2026 r. co najmniej 432,54 zł miesięcznie, czyli 9 % z 4806 zł minimalnego wynagrodzenia. Na ryczałcie jest to 498,35 zł, 830,58 zł albo 1495,04 zł. Stan na 10 września 2026 r.
Czy rolnik może dorabiać bez zakładania firmy?
Tak, do progu działalności nieewidencjonowanej. Od 1 stycznia 2026 r. art. 5 ust. 1 Prawa przedsiębiorców wyłącza z pojęcia działalności gospodarczej aktywność, z której przychód należny nie przekracza w żadnym kwartale 225 % minimalnego wynagrodzenia, czyli 10 813,50 zł po przeliczeniu przez kwotę 4806 zł. Warunek dodatkowy brzmi – przez ostatnie 60 miesięcy dana osoba nie wykonywała działalności gospodarczej. Według KRUS taki rolnik nie musi spełniać warunków art. 5a i nie płaci podwójnej składki emerytalno-rentowej. Przepisy w brzmieniu na 10 września 2026 r.
Czy sprzedaż płodów rolnych wlicza się do limitu 240 000 zł zwolnienia z VAT?
Nie. Art. 113 ust. 2 pkt 2 ustawy o podatku od towarów i usług wyłącza z wartości sprzedaży odpłatne dostawy towarów i odpłatne świadczenie usług zwolnione na podstawie art. 43 ust. 1, a dostawa produktów rolnych i usługi rolnicze rolnika ryczałtowego korzystają ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 3. Limit 240 000 zł, podniesiony z dniem 1 stycznia 2026 r. ustawą z 24 czerwca 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 896), liczy się więc wyłącznie od sprzedaży z firmy. Stan na 10 września 2026 r.