Ptasia grypa w gospodarstwie – obowiązki hodowcy drobiu i bioasekuracja

Przepisy o zwalczaniu ptasiej grypy, czyli wysoce zjadliwej grypy ptaków, nakładają obowiązki na każdego, kto utrzymuje drób na mięso lub jaja, bez dolnego progu liczby ptaków. Podejrzenie choroby trzeba niezwłocznie zgłosić organowi Inspekcji Weterynaryjnej albo najbliższemu zakładowi leczniczemu dla zwierząt. Podstawą są rozporządzenie z 11 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 335) i ustawa o zdrowiu zwierząt (Dz.U. 2025 poz. 1795), stan na 9 listopada 2026 r. Główny Inspektorat Weterynarii (GIW) używa dla tej choroby także skrótu HPAI.

Zakres obowiązków rośnie wraz ze sprzedażą i skalą chowu. Właściciel kilku kur odpowiada za podstawową bioasekurację, czyli zabezpieczenia przed zawleczeniem choroby do stada, oraz za zgłoszenie. Zakład, który przemieszcza lub sprzedaje ptaki albo jaja, ma więcej wymagań. Część starszych publikacji opisuje jeszcze rozporządzenie z 2022 r., które już nie obowiązuje.

Z tego tekstu dowiesz się, jak postąpić przy podejrzeniu choroby, które wymagania dotyczą Twojego gospodarstwa oraz ile wynoszą odszkodowanie i kary. Aktualne ogniska i obszary podaje strona GIW z mapą HPAI w Polsce.

Co zrobić, gdy w stadzie pojawi się podejrzenie ptasiej grypy?

Przy podejrzeniu ptasiej grypy hodowca niezwłocznie zawiadamia organ Inspekcji Weterynaryjnej albo najbliższy zakład leczniczy dla zwierząt, izoluje ptaki i wstrzymuje wywóz z gospodarstwa. Obowiązek powstaje przy samym podejrzeniu, więc nie czekasz na wynik badań.

Które objawy u drobiu trzeba zgłosić?

Rozporządzenie w § 3 ust. 6 wymienia objawy, przy których posiadacz drobiu musi zawiadomić służby (Dz.U. 2026 poz. 335, stan na 9 listopada 2026 r.). Są to:

• zwiększona śmiertelność,
• spadek pobierania paszy i wody,
• objawy nerwowe, czyli drgawki, skręty szyi, paraliż nóg i skrzydeł albo niezborność ruchów,
• duszność,
• sinica i wybroczyny,
• biegunka,
• nagły spadek nieśności,
• częstsze występowanie jaj o nieprawidłowej budowie, w tym ze zdeformowaną skorupą lub bez skorupy, a u gęsi i kaczek reprodukcyjnych wszelkie nieprawidłowości w znoszeniu jaj.

Według GIW przy wysoce zjadliwej postaci choroby produkcja jaj może gwałtownie spaść lub się zatrzymać. Ptaki padają nagle, bez widocznych objawów albo w ciągu 24–48 godzin od pierwszych objawów, a śmiertelność może dochodzić do 100%. Przebieg zależy od zjadliwości wirusa, gatunku i wieku ptaków, a u kaczek i gęsi kliniczną postać choroby wywołują tylko niektóre wirusy. Rozpoznanie stawia lekarz, a hodowca odpowiada za zgłoszenie.

Komu i kiedy zgłosić podejrzenie?

Zgłoszenie trafia do organu Inspekcji Weterynaryjnej albo do najbliższego zakładu leczniczego dla zwierząt. Właściwym organem jest co do zasady powiatowy lekarz weterynarii (art. 4 pkt 1 ustawy o zdrowiu zwierząt). Przepisy mówią o zawiadomieniu „niezwłocznie” i nie podają terminu w godzinach. Wystarczą „jakiekolwiek powody, by podejrzewać” chorobę (art. 18 ust. 1 rozporządzenia 2016/429).

Powiadomić musi też każdy, kto powziął informacje wskazujące na możliwość wystąpienia choroby (art. 10 ustawy). Obowiązek zgłaszania każdego padnięcia dotyczy bydła, owiec i kóz. Przy drobiu przesłanką jest zwiększona śmiertelność, inny objaw z listy albo nietypowe upadki. Przepis nie określa, ile padnięć oznacza zwiększoną śmiertelność.

Czego nie wolno robić do przyjazdu lekarza weterynarii?

Do wykluczenia choroby obowiązują środki z art. 5 rozporządzenia (UE) 2020/687, do których odsyła art. 10 ust. 4 ustawy. Hodowca:

• izoluje podejrzane ptaki,
• przechowuje w izolacji obornik, ściółkę i materiały mogące być skażone, chroniąc je przed owadami, gryzoniami i zwierzętami,
• wprowadza dodatkowe środki bioasekuracji,
• przestaje przemieszczać ptaki z zakładu i do zakładu,
• nie dopuszcza do zbędnego przemieszczania innych zwierząt, produktów, materiałów, osób i pojazdów.

GIW dodaje, że do przybycia urzędowego lekarza posiadacz strzeże ptaków, nie dopuszcza do nich osób postronnych oraz nie wywozi i nie zbywa produktów, w tym mięsa, zwłok, paszy, ściółki i nawozów naturalnych.

Nie uśmiercaj ptaków na własną rękę. Decyzję podejmuje organ, a obejmując zakład urzędowym nadzorem, nakłada zakaz uśmiercania bez zgody właściwego organu (art. 7 ust. 1 rozporządzenia 2020/687).

Co dzieje się po zgłoszeniu i po potwierdzeniu ogniska?

Po zgłoszeniu ptasiej grypy urzędowi lekarze badają ptaki i pobierają próbki, a zakład przechodzi pod urzędowy nadzór. Po potwierdzeniu ogniska drób zabija się pod nadzorem, a powiatowy lekarz weterynarii wydaje decyzje o środkach zwalczania.

Procedura wynika z rozporządzenia 2020/687, ustawy o zdrowiu zwierząt i opisu likwidacji ogniska na stronie GIW (stan na 9 listopada 2026 r.). Składa się z pięciu etapów:

1. Organ natychmiast prowadzi dochodzenie, a urzędowi lekarze wykonują badania kliniczne i pobierają próbki do laboratorium.
2. Zakład trafia pod urzędowy nadzór. Organ nakłada wstępne środki, w tym zakaz przemieszczania zwierząt i materiałów, od którego przepisy przewidują odstępstwa. Może też nakazać prewencyjne uśmiercenie.
3. Powiatowy lekarz weterynarii wydaje decyzje, które mogą obejmować odosobnienie, strzeżenie lub obserwację, wyznaczenie ogniska, nakaz zabicia lub uboju, oczyszczenia i odkażenia oraz zniszczenia pasz, ściółki, obornika i przedmiotów.
4. Drób zabija się pod nadzorem urzędowym, usuwa zwłoki i jaja, niszczy lub poddaje obróbce produkty uboczne, paszę i przedmioty, a następnie czyści i dezynfekuje zakład.
5. Ponowne umieszczenie drobiu wymaga zezwolenia organu i może nastąpić nie wcześniej niż po 21 dniach od zakończenia ostatecznego oczyszczania i odkażania. Wprowadzane ptaki muszą spełnić dodatkowe wymogi, a art. 57 ust. 4 przewiduje odstępstwo.

Które przepisy o ptasiej grypie obowiązują od 18 marca 2026 r.?

Ptasią grypę w gospodarstwie regulują od 18 marca 2026 r., obok rozporządzeń UE, rozporządzenie z 11 marca 2026 r. o środkach zwalczania chorób u drobiu i ustawa o zdrowiu zwierząt. Rozporządzenie z 2022 r. o grypie ptaków straciło moc tego samego dnia.

Tabela zbiera akty, na których opiera się ten tekst (stan na 9 listopada 2026 r.).

Nowe rozporządzenie zastąpiło dwa wcześniejsze akty, o grypie ptaków i o rzekomym pomorze drobiu, czyli o dwóch różnych chorobach. Hodowca utrzymujący także świnie znajdzie osobne wymagania w tekście o tym, jak wygląda bioasekuracja w gospodarstwie ze świniami.

Które obowiązki dotyczą Twojego gospodarstwa?

Obowiązki związane z ptasią grypą zależą od trzech pytań: czy utrzymujesz drób, czy przemieszczasz lub sprzedajesz ptaki albo jaja i czy masz ponad 350 sztuk średniorocznie. Przemieszczanie lub sprzedaż oznacza kolejny poziom wymagań. Próg 350 sztuk dokłada plan bioasekuracji, ale tylko w zakładzie, który przemieszcza lub sprzedaje.

„Zakład” to w przepisach każde miejsce utrzymywania zwierząt, także tymczasowe (art. 4 pkt 27 rozporządzenia 2016/429). Wyjątek dla gospodarstw domowych dotyczy zwierząt domowych, a kury trzymane na jaja do nich nie należą. Kilka kur przy domu to więc również zakład. Drób oznacza ptaki chowane do produkcji między innymi mięsa i jaj spożywczych. Ptaki trzymane na przykład do pokazów, wyścigów lub wystaw przepisy nazywają ptakami żyjącymi w niewoli.

Kto trzyma wyłącznie gołębie albo ptaki ozdobne, nie podlega zakazom ani nakazom z § 3 rozporządzenia, ale tak samo jak hodowca drobiu musi niezwłocznie zgłosić podejrzenie choroby. GIW zaleca hodowcom gołębi karmienie i pojenie bez dostępu dzikich ptaków oraz przechowywanie paszy w zamkniętych pomieszczeniach albo pod szczelnym przykryciem.

Jak wygląda bioasekuracja drobiu w każdym zakładzie?

Bioasekuracja drobiu w każdym zakładzie oznacza 3 zakazy i 8 nakazów, od zgłoszenia miejsca utrzymywania ptaków po codzienny przegląd stada. Część z nich chroni drób, paszę i wodę przed dzikimi ptakami i ich odchodami, a izolacja od dzikich ptaków ma wyłączenia, m.in. dla kaczek, gęsi i kur w systemie wolnowybiegowym.

Paragraf 3 ust. 1 rozporządzenia (stan na 9 listopada 2026 r.) wprowadza w każdym zakładzie zakaz:

• pojenia drobiu i ptaków żyjących w niewoli wodą ze zbiorników, w tym z wód powierzchniowych, do których mają dostęp dzikie ptaki,
• wnoszenia i wwożenia zwłok dzikich ptaków lub tusz ptaków łownych,
• wprowadzania i wyprowadzania kur lub indyków niezaszczepionych przeciw rzekomemu pomorowi drobiu.

Rozporządzenie nakazuje też:

• utrzymywać drób bez dostępu do zbiorników wodnych, do których mają dostęp dzikie ptaki,
• zgłaszać powiatowemu lekarzowi weterynarii miejsca utrzymywania drobiu lub innych ptaków, z wyłączeniem ptaków trzymanych stale w pomieszczeniach mieszkalnych,
• izolować drób od dzikich ptaków, z wyłączeniem kaczek, gęsi, ptaków bezgrzebieniowych, kurcząt ras wolnorosnących i kur w systemie wolnowybiegowym,
• przechowywać paszę i ściółkę z zabezpieczeniem przed gryzoniami, zwierzętami domowymi i dzikimi, zwłaszcza dzikimi ptakami, oraz ich odchodami,
• karmić i poić drób w zamkniętym pomieszczeniu lub osłoniętym miejscu, z wyłączeniem gęsi,
• umieszczać gniazda dla drobiu wewnątrz budynków,
• nie dopuszczać do czynności przy drobiu osób, które w ostatnich 48 godzinach polowały na ptaki łowne,
• codziennie przeglądać drób i dokumentować objawy kliniczne z listy podanej wyżej.

Rozporządzenie nie nakazuje trzymania drobiu stale w budynku. Wymaga izolacji od dzikich ptaków, a GIW zaleca w chowie przyzagrodowym wybieg ogrodzony i zabezpieczony tak, żeby dzikie ptaki nie miały do niego dostępu. Ostrzejsze zasady może wprowadzić lokalne rozporządzenie powiatowego lekarza weterynarii lub wojewody.

Które zalecenia GIW wykraczają poza przepis?

Główny Lekarz Weterynarii podaje dodatkowe zasady ochrony drobiu przed grypą ptaków. To zalecenia, nie nakazy rozporządzenia. Obejmują:

• zabezpieczenie słomy przed dzikim ptactwem,
• przegląd rur i silosów paszowych pod kątem odchodów,
• siatki w oknach i otworach oraz zabezpieczone kominy wentylacyjne,
• nietworzenie oczek wodnych, niedokarmianie dzikiego ptactwa i usunięcie karmników,
• usuwanie opadłych owoców.

GIW zaleca też, żeby osoby utrzymujące drób w chowie przyzagrodowym nie były zatrudniane w przemysłowych fermach drobiu.

Co dochodzi, gdy sprzedajesz jaja albo przemieszczasz drób?

Bioasekuracja drobiu zaostrza się, gdy zakład przemieszcza ptaki lub jaja do innych zakładów albo oferuje je bezpośrednio do sprzedaży. Dochodzą maty dezynfekcyjne lub inne rozwiązania odkażające, rejestr wejść i pojazdów, kontener lub pomieszczenie na padłe ptaki, zapas środków odkażających na 7 dni oraz dokumentacja przechowywana co najmniej 3 lata.

Wymagania z § 3 ust. 3 rozporządzenia obejmują też wylęgarnie (stan na 9 listopada 2026 r.).

Formalności handlowe omawiamy osobno, w tekście, w którym sprzedaż bezpośrednia jest zestawiona z innymi formami.

Kto musi mieć plan bioasekuracji?

Plan bioasekuracji musi opracować i wdrożyć zakład z § 3 ust. 3, czyli przemieszczający drób lub jaja albo sprzedający je bezpośrednio, jeśli utrzymuje więcej niż 350 sztuk drobiu średniorocznie (§ 3 ust. 4). Sama liczba ptaków bez przemieszczania lub sprzedaży tego obowiązku nie tworzy. Plan uwzględnia profil produkcji i obejmuje co najmniej:

• strefy „czyste” i „brudne”,
• sposób wprowadzania drobiu, pasz, ściółki i sprzętu,
• procedury czyszczenia, odkażania i higieny osób,
• zwalczanie szkodników,
• rozdzielenie stad i brak kontaktu z produktami ubocznymi,
• opis programu szczepień kur lub indyków przeciw rzekomemu pomorowi drobiu, opracowanego przez zakład leczniczy dla zwierząt.

Rzekomy pomór drobiu to inna choroba niż grypa ptaków. Zakłady, które przemieszczają lub sprzedają, oraz wylęgarnie szczepią przeciw niemu kury i indyki (§ 4 ust. 1).

Co zmienia ognisko ptasiej grypy w okolicy?

Wokół ogniska ptasiej grypy wyznacza się obszar zapowietrzony o promieniu co najmniej 3 km i zagrożony o promieniu co najmniej 10 km. Środki trwają tam odpowiednio co najmniej 21 i 30 dni od zakończenia wstępnego oczyszczania i odkażania, a aktualny zasięg podaje Główny Inspektorat Weterynarii.

Promień to minimum, bo organ dostosowuje granice obszarów i może wyznaczyć dodatkowo obszar buforowy (art. 21 rozporządzenia 2020/687, stan na 9 listopada 2026 r.). Na obszarze zapowietrzonym środki trwają nie krócej niż do badań i wyników wykluczających wirusa, a po ich zniesieniu dochodzi 9 dni środków nadzoru.

Środki na obszarze wprowadza rozporządzeniem powiatowy lekarz weterynarii, a przy większym obszarze wojewoda. Takie rozporządzenie może objąć także teren, na którym istnieje tylko zagrożenie wystąpieniem choroby, na przykład nakazem utrzymywania drobiu w określony sposób albo zakazem wystaw i targów ptaków (art. 27 ustawy o zdrowiu zwierząt). Ogłasza się je w wojewódzkim dzienniku urzędowym, a informację o nim podaje powiatowy inspektorat weterynarii.

Na obszarze zapowietrzonym, czyli w najbliższym otoczeniu ogniska, obowiązują między innymi:

• trzymanie ptaków oddzielnie od zwierząt dzikich,
• dodatkowy nadzór i niezwłoczne zgłaszanie wzrostu upadkowości lub spadku produkcyjności,
• ewidencja osób odwiedzających zakład,
• odkażanie przy wejściach i wyjściach.

Zakazy przemieszczania obejmują między innymi ptaki, jaja wylęgowe, jaja do spożycia, świeże mięso, obornik i ściółkę, a także wystawy, targi i zgromadzenia. Przepisy przewidują od nich zwolnienia i odstępstwa, więc przed przewozem zapytaj powiatowego lekarza weterynarii. Zakład, który przemieszcza lub sprzedaje, stosuje tam też zasadę „cały kurnik pełny albo cały kurnik pusty”, chyba że utrzymuje indyki, kaczki lub gęsi. Bieżący zasięg obszarów pokazuje mapa GIW.

Ile wynosi odszkodowanie za drób zabity z nakazu?

Za drób zabity z nakazu Inspekcji Weterynaryjnej przy zwalczaniu ptasiej grypy przysługuje odszkodowanie z budżetu państwa w wysokości wartości rynkowej. Tę wartość ustala się jako średnią z 3 oszacowań, a przyznaje ją decyzją powiatowy lekarz weterynarii.

Art. 45 i załącznik nr 1 ustawy o zdrowiu zwierząt (stan na 9 listopada 2026 r.) wymieniają kury, kaczki, gęsi, indyki, perlice, przepiórki, kuropatwy, bażanty i strusie. Gołębi i innych ptaków ta lista nie obejmuje. Odszkodowanie przysługuje również za ptaki padłe w wyniku nakazanych zabiegów albo padłe po powiadomieniu, gdy organ stwierdzi przyczynę. Oszacowań dokonują powiatowy lekarz weterynarii i 2 rzeczoznawców, a tryb określa rozporządzenie Dz.U. 2026 poz. 350.

Odszkodowanie obejmuje także pasze i sprzęt zniszczone z nakazu, których nie można odkazić. Za zwierzę padłe, zanim powiadomienie dotarło do organu, posiadacz, który powiadomił, dostaje zapomogę w wysokości 2/3 wartości rynkowej, gdy organ stwierdzi przyczynę. O polisach piszemy w tekście ubezpieczenia dla rolników.

Kiedy odszkodowanie maleje albo nie przysługuje?

Art. 47 ust. 6 ustawy przewiduje dwa zakresy zmniejszenia:

• od 15% do 30% za niewykonywanie obowiązków w zakresie identyfikacji i rejestracji zwierząt (IRZ) w okresie 6 miesięcy przed potwierdzeniem ogniska,
• od 15% do 60% za brak powiadomienia albo za niezastosowanie się do środków w 30 dniach przed ogniskiem.

Okres 30 dni dotyczy wyłącznie drugiej przesłanki (art. 47 ust. 6 pkt 2 lit. b), czyli środków z decyzji lub z przepisów takich jak rozporządzenie z 2026 r. Odszkodowanie nie przysługuje między innymi, gdy (art. 47 ust. 5):

• posiadacz wprowadził lub wyprowadził zwierzę, o którym wiedział lub podejrzewał, że jest chore,
• w ciągu 30 dni przed potwierdzeniem wprowadził materiały, o których wiedział, że mogły być skażone,
• przed upływem 6 miesięcy od ostatecznego czyszczenia i odkażania ponownie potwierdzono ognisko tej choroby,
• zwierzęta należą do podmiotu prowadzącego między innymi transport zarobkowy, obrót zwierzętami, ubój lub produkcję mięsa.

Jakie kary grożą za brak zgłoszenia i bioasekuracji?

Za brak zgłoszenia podejrzenia ptasiej grypy grozi kara pieniężna od 0,3 do 6 przeciętnych wynagrodzeń, a za niestosowanie środków z rozporządzenia od 0,1 do 8. Karę nakłada decyzją powiatowy lekarz weterynarii.

Widełki podaje art. 98 ust. 1 ustawy o zdrowiu zwierząt (stan na 9 listopada 2026 r.).

Jednostką jest przeciętne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej za rok poprzedzający, ogłaszane przez Prezesa GUS w Monitorze Polskim. Gdy ten sam czyn powtórzy się w okresie 2 lat poprzedzających rok nałożenia kary, nową karę zwiększa się o 25% kary wymierzonej poprzednio (art. 100 ust. 2). Płatność przypada w 14 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna. Strona GIW o objawach nazywa niedopełnienie zgłoszenia wykroczeniem, ale tekst ustawy przewiduje za to karę pieniężną nakładaną decyzją.

Najczęstsze pytania o ptasią grypę w gospodarstwie